در جلسه شورای هماهنگی همکاری با جمهوری اسلامی ایران، نتایج پروژه علمی «امید – هوش متحرک» که توسط دانشگاه معدن سنت پترزبورگ کاترین دوم و دانشگاه شیراز اجرا میشود، ارائه شد.
امروزه ویژگیهای زیادی میان کشورهای ما مشابه است: اقتصاد مبتنی بر توانمندیهای ملی، استخراج منابع هیدروکربنی بهعنوان رکن اصلی اقتصاد و جهتگیری سیستمهای آموزشی برای تقویت حاکمیت ملی. باوجود تحریمهای اقتصادی، کشور ایران در خاورمیانه بهطور فعال به توسعه خود ادامه داده است: بازار بورس طی پنج سال گذشته پنج برابر رشد کرده و کشور توانسته است در رتبهبندی سطح زندگی سازمان ملل، ۲۸ پله ارتقا یابد.
دانشمندان دانشگاه معدن سنت پترزبورگ مذاکرات زیادی با نمایندگان دانشگاه شیراز، صنعتگران و مقامات دولتی انجام دادهاند که در نتیجه آنها توافقات مشخصی برای همکاری در زمینههای مختلف تحقیقاتی بهدست آمده است. وزارتخانههای نفت، صنعت، معدن و تجارت ایران نیز نشان دادهاند که علاقه زیادی به این همکاری دارند و «نقاط مشترک» را مورد بررسی قرار دادهاند.
بر اساس رتبهبندیهای جهانی، دانشگاه شیراز جزو سه دانشگاه برتر ایران قرار دارد. این دانشگاه شامل ۱۹ دانشکده، ۷۶ دپارتمان و ۴۳۰ رشته تحصیلی است؛ از علوم انسانی و پزشکی گرفته تا فیزیک هستهای و نانو فناوری. توجه ویژهای به رشتههای نفت و گاز و مهندسی معدن در این دانشگاه معطوف شده است.
در فوریه ۲۰۲۴، رئیس دانشگاه معدن سنت پترزبورگ، ولادیمیر لیتویننکو، و رئیس دانشگاه شیراز، محمد موذنی، تصمیم به تشکیل گروههای مشترک علمی گرفتند که تحقیقات علمی را در راستای منافع دو کشور انجام دهند. در مرحله اول پروژه «امید - هوش متحرک»، ده گروه کاری تشکیل شدند، برنامهها تدوین گردید، معیارهای ارزیابی کارآیی مشخص شد و موضوعات آیندهنگر تعریف گردید. در مرحله دوم، دانشمندان شروع به انجام کارهای عملی کردند که هم در دانشگاه معدن و هم در ایران انجام میشد.
از جمله مهمترین زمینههای تحقیقاتی، میتوان به توسعه اصول نظری فناوری تولید کک آنیزوتروپ و ایزوتروپ از منابع نفتی و زغالسنگی، توجیه علمی-متدولوژیک در استخراج مخازن نفتی با سیمانکاری ضعیف، و توجیه پارامترهای طرحهای فناوری برای استخراج تودههای معدنی با شیبهای تند اشاره کرد که به کاهش میزان تلفات و ناخالصیها کمک میکنند.
محاسبه اثر اقتصادی ناشی از پیادهسازی این فناوریها در صنعت، تقریباً غیرممکن است. برای مثال، کک سوزنی که عمدتاً (تا ۹۵ درصد) برای تولید الکترودهای گرافیتی در کورههای ذوب فولاد فوقالعادهقدرت استفاده میشود، توسط ۷ شرکت جهانی و ۱۶ شرکت چینی تولید میشود. در حال حاضر، چنین تولیداتی نه در روسیه و نه در ایران وجود ندارد. در عین حال، قیمت فروش هر تن کک سوزنی برابر با ۳۵۰۰ دلار است و حداقل نیاز جهانی به این محصول ۲۰۰ هزار تن میباشد.
در پشت هر یک از این موضوعات تحقیقاتی، اساتید علمی از هر دو طرف (روس و ایرانی) قرار دارند، و شرط اصلی برای پیشبرد این تحقیقات، مشارکت گسترده محققان جوان و دانشجویان دکترا (حدود ۱۰۰ نفر در مجموع) است. همچنین، اعزامهای متقابل برای انجام تحقیقات آزمایشگاهی در دانشگاهها و در مناطق معدنی و صنایع منتخب، جزو الزامات این همکاری است.
در پایان نوامبر ۲۰۲۴، گروه دیگری از دانشمندان دانشگاه معدن سنت پترزبورگ به شیراز سفر کردند. این گروه تحت رهبری والنتین مورِنوف بر روی موضوع افزایش ضریب بازیافت نفت از میادین نفتی در هر دو کشور کار میکند.
«برای توسعه یک روش مؤثر در بازیافت دیاکسید کربن در شرایط مخازن هیدروکربنی دو کشور، با هدف افزایش ضریب بازیافت نفت و کاهش ردپای کربنی تولید آن، لازم است که مجموعهای از سیستمهای پراکنده CO2 طراحی و توجیه شود، همچنین باید فرآیند تزریق این سیستمها مورد بررسی دقیق قرار گیرد. تاکنون، مدلسازی جامع فرآیند تزریق و تدوین چارچوب روششناسی برای انجام این تحقیقات تکمیل شده است. در جریان اقامت در دانشگاه شیراز، تیم ما تجهیزات لازم برای آزمایشگاه مرکزی افزایش ضریب بازیافت نفت را آماده کرده و در نظر دارد مجموعهای از آزمایشات فیلتراسیونی را با استفاده از ترکیبات سیستمهای پراکنده CO2 انجام دهد. این آزمایشها در مرکز علمی «آرکتیکا» دانشگاه معدن سنت پترزبورگ پیگیری خواهد شد. بنابراین، در سال ۲۰۲۵، ما بهطور دقیق به مطالعه پایداری، خواص رئولوژیکی و سطحی سیستمهای پراکنده CO2 و همچنین ویژگیهای فیلتراسیونی این سیستمها هنگام تزریق به میادین نفتی و گازی خواهیم پرداخت»، اینها بخشی از برنامههای اعلامشده توسط والنتین مورِنوِف، دانشیار گروه توسعه و بهرهبرداری از میادین نفتی و گازی دانشگاه معدن سنت پترزبورگ است.
موضوع دیگری که موجب حضور گروه پژوهشی دانشگاه معدن سنت پترزبورگ در شیراز شده است، انرژیهای تجدیدپذیر و بهویژه بهینهسازی بهرهوری تأمین برق مستقل برای واحدهای صنایع نفت و گاز با استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر و جایگزین است. در بسیاری از موارد، هزینههای انرژی میتواند تا ۵۰ درصد از هزینه تولید هیدروکربنها را به خود اختصاص دهد، که این امر اهمیت بالای رسیدگی به این موضوع را نشان میدهد
امروزه در چارچوب پروژه «امید - هوش پویا»، توسعه سیستمهای تأمین برق با استفاده از دو منبع انرژی مختلف در دست اجراست، زیرا راهحل این مسأله میتواند ادغام چندین منبع انرژی کارآمد باشد. از طرف دانشگاه معدن، دانشمندان در حال کار بر روی افزایش کارایی و قابلیت اطمینان سیستمهای فتوولتائیک هستند. گروهی از محققان ایرانی مشغول توسعه ژنراتورهای جدید برای تأمین انرژی بارهای کممصرف (حسگرها، دستگاههای اندازهگیری و واحدهای اجرایی کوچک) هستند. این حوزهها از آن جهت با یکدیگر همراستا هستند که هر دو طرف در تلاشند تا یک روششناسی مشترک برای بهینهسازی چرخه عمر تجهیزات با منابع انرژی تجدیدپذیر ایجاد کنند.
«ما به همراه همکاران ایرانی خود شبیهسازیهای کامپیوتری را اجرا کرده و روشهایی برای بهبود کارایی کنترلکننده نقطه حداکثر توان طراحی کردهایم. همچنین، توجه ویژهای به بررسی سایر انواع انرژیهای جایگزین داشتهایم. به طور خاص، آزمایشهایی برای توسعه نمونههایی از ژنراتورهای تبدیل انرژی مکانیکی به الکتریکی انجام دادیم. در آزمایشگاه، بهطور مستقل چهار نمونه ژنراتور تربوالکتریک با ترکیبات شیمیایی متفاوت ساختیم که شامل پلیمر دیمتیلسیلوکسان همراه با افزودنیهای شیمیایی بودند. این دستگاه کوچک با ابعاد ۲.۵ در ۲.۵ سانتیمتر توانست ولتاژی تا ۳۰ ولت و توان کلی حدود ۰.۱ میلیوات تولید کند. این نوع ژنراتورها میتوانند برای تأمین انرژی حسگرها و سنسورهای مختلف، از جمله در صنایع معدنی، به کار گرفته شوند.»
این سخنان والریا استارشایا، سرپرست علمی این حوزه از طرف روسیه است.علاوه بر این، پروژه «امید – هوش پویا» همچون یک «مرکز نوآوری علمی» برای پژوهشگران جوان عمل میکند و آنها را در مسیر دستیابی به مدرک دکتری هدایت میکند. در حال حاضر، چهار پژوهشگر دانشگاه معدن که در این پروژه مشارکت دارند، در مراحل پایانی تدوین رسالههای دکتری خود قرار دارند و در آینده نزدیک موفق به دریافت بالاترین مدرک علمی خواهند شد.»
این را اولگ کازانین، سرپرست علمی کل پروژه و رئیس دانشکده معدن دانشگاه معدن، اعلام کرد
ارزیابی نتایج همکاریهای علمی روسیه و ایران در سال ۲۰۲۴ با حضور دانشمندان برجسته دانشگاه معدن سنپترزبورگ و دانشگاه شیراز برگزار شد. در این نشست، سرپرستان تیمهای پژوهشی، مهمترین دستاوردهای بهدستآمده را ارائه کردند. این دستاوردها تاکنون در ۸ نشریه علمی معتبر با داوری دقیق منتشر شده است. علاوه بر این، بیش از ۲۰ مقاله علمی دیگر نیز برای انتشار آمادهسازی شدهاند.
برنامههای سال ۲۰۲۵ شامل ادامه فعالیتهای تحقیقاتی در قالب ۱۰ گروه پژوهشی موجود و گسترش تعداد این گروهها به ۱۲ تا ۱۴ تیم جدید است. این توسعه با توجه به اولویت موضوعات نوظهور و حیاتی صورت میگیرد. همچنین، شبکه همکاریهای علمی بهطور پیوسته در حال گسترش است. در سال جاری، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری جمهوری اسلامی ایران، دانشگاه امام حسین، دانشگاه شهید بهشتی و مرکز استنادی علوم جهان اسلام (ISC) به مجموعه شرکای دانشگاه معدن سنپترزبورگ پیوستهاند.
پ.ن: در سال ۱۹۷۲ انتشارات «گارد جوان» کتابی به قلم پروفسور ایوان یفرموف از انستیتوی معدن سنپترزبورگ با عنوان «تایس آتنی» منتشر کرد.
این رمان تاریخی و تخیلی به بازتاب دموکراسی نوپای یونان میپردازد که مشعل آزادی را به «ساتراپیهای ایرانی» آورد و در نهایت همین مشعل موجب نابودی شاهکار معماری دنیای باستان، یعنی شهر پرسپولیس، شد. نکته شگفتانگیز آن است که حتی سینمای هالیوود نیز در فیلم «اسکندر» از این حقیقت چشمپوشی نکرد و با دقت نشان داد که چگونه این فاتح مقدونی از شهر کوچک پِلا، با حیرت به عظمت مهندسی شرق نگریست؛ عظمتی که حتی امروز نیز انسان را مسحور خود میکند.
ایوان آنتونوویچ یفرموف فعالیتهای ادبی خود را هرگز در مرکز توجه نمیدید. او بنیانگذار شاخهای نوین در علم شد - تافونومی، دانشی که به مطالعه اصول و قوانینی میپردازد که فرآیند انتقال بقایای زیستی از زیستکره به سنگکره را ممکن میسازد.
امروزه روابط میان فدراسیون روسیه و جمهوری اسلامی ایران در عرصههای علمی، تجاری و حتی دوستانه بهطور قابلتوجهی در حال گسترش است. بر اساس نظریه لِف گومیلیف، این ارتباطات تا حد زیادی ریشه در "همپذیری و مکمل بودن" میان ملتهای ما دارد. برای دانشمندان دانشگاه معدن سنپترزبورگ، این حس همگرایی بهوضوح از همان کتابهای خاطرهانگیز دوران کودکی سرچشمه میگیرد. حقیقتاً میتوان گفت که این احساس برای تمام کشور ما نیز صدق میکند.