هیاتی برجسته از دانشگاه معدن سن پترزبورگ کاترین دوم برای بازدید رسمی به جمهوری اسلامی ایران سفر کرد. دانشمندان کهن ترین دانشگاه فنی روسیه در این سفر ضمن دیدار و مذاکره با همتایان خارجی خود در خصوص محورهای مشترک مطالعاتی و علمی توافقاتی حاصل کردند.
دانشگاه «شیراز» که در سال 1946 تأسیس شده و نسبتاً جوان است، در نقش هماهنگ کننده طرح همکاری ها با طرف ایران ایفای نقش می کند. دانشگاه شیراز بر اساس معیارهای جهانی در سطح کشور بین سه دانشگاه برتر ایران قرار می گیرد. فضای این دانشگاه 3000 هکتار بوده در حدود ۱۷ هزار دانشجو و ۷۰۰ استاد در ۱۹ دانشکده، ۷۶ گروه و ۴۳۰ رشته از علوم انسانی گرفته تا رشته های پزشکی، فیزیک هستهای، IT و هوش مصنوعی، از نانو و بیوتکنولوژي گرفته تا اپتو الکترونیک و از امنیت سایبری گرفته تا دامپزشکی مشغول به تحصیل و فعالیت علمی هستند. در این میان توجه ویژه ای به حوزه نفت و گاز و معدن می شود.
هیات دانشگاه معدن برای اولین بار در ماه ژانویه از دانشگاه شیراز بازدید کردند که طی آن مسئولین دانشگاه، اساتید و مدرسین جوان از سن پترزبورگ با متود و سیستم آموزشی جمهوری اسلامی ایران و همچنین ساختار علمی آن و نحوه کار موسسات استان فارس از نزدیک به طور دقیق آشنا شدند، با نمایندگان دانشگاههای ایران، صنعتگران و مقامات سازمانهای دولتی دیدار و گفتگو انجام دادند و همکاریهای احتمالی را در قالب یک برنامه مشخص کردند.
هیات مذکور پس از بازگشت به روسیه با تحلیل پیشنهاداتی که در ایران دریافت کردند و بر پایه آنها برنامهای در قالب رقابت بین گروههای تحقیقاتی در چارچوب پروژه «جستجوی علمی هدفمند» برگزار نمودند. نامزدهای این رقابت به ایران سفر کرده و موفقیت اولیه شرکای ایرانی را برای انجام کارهای مشترک کسب کردند.
چندین موضوع دارای چشم انداز به دلیل اهمیت و تقاضا در هر دو کشور به عنوان موضوع «رساله فوق دکتری» تعیین شدند که از قضا در جریان سفر اخیر نیز بر آن تأکید شد.
بدین ترتیب، یک تیم تحقیقاتی مشترک بر پایه دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر تشکیل شد که وظیفه آن افزایش کارایی منابع انرژی تجدیدپذیر مورد استفاده برای تامین برق سکوهای حفاری و سکوهای نفتی است. تیمی از دانشمندان به سرپرستی پروفسور محمد حسین شیخی از طرف ایران و تیم والریا ستارشایا استادیار گروه مهندسی برق عمومی از طرف روسیه در این برنامه حضور خواهند داشت.
والریا ستارشایا می گوید: «انرژی جایگزین در جمهوری اسلامی ایران مراحل ابتدایی توسعه را پشت سر میگذارد. در ایران نیز همچون روسیه منابع سنتی در حقیقت، منبع اصلی انرژی را تشکیل می دهند. واضح است که سیاست های هر دو کشور با برخورداری از ذخایر عظیم هیدروکربن بایستی حجم بالای ظرفیت مواد خام را در نظر داشته باشد. یعنی تقلید کورکورانه از استراتژی های انرژی کشورهایی که فاقد این منابع هستند، در اصل نبایستی اتفاق بیفتد. با این وجود، توسعه منابع انرژی تجدیدپذیر در سیستم انرژی ایزوله یکی از روش های بالابردن بهره وری در کار است».
امروز، ایران نیز همچون روسیه در حال بررسی امکان استفاده از پنل های خورشیدی و ژنراتورهای بادی برای تامین انرژی تجهیزات با مصرف کم انرژی است. علاوه بر این، یکی از گزینه های استفاده از آنها تامین انرژی ساختمان ها و سازه های مسکونی در نزدیکی میدان های دور از زیرساخت های توسعه یافته است که هدف آن کاهش استفاده از دیزل ژنراتورها می باشد.
نتیجه این مطالعات به تدوین توصیه هایی برای بهینه سازی ترکیب ژنراتورها و دستگاه های ذخیره انرژی با ظرفیت تا 50 کیلووات بر پایه نیروگاه های خودران و جایگزین نیروگاه های حرارتی با سوخت وارداتی و همچنین هماهنگ سازی آنها به همراه دستورالعمل های مدیریت مطلوب منابع قابل استفاده در شرایط قطب شمال و قطب جنوب خواهد انجامید.
پروژه طرح های فناورانه برای بهره برداری از معادن با شیب تند نیز مورد توجه طرفین قرار دارد که توسط کریل انیسیموف، دستیار گروه آموزشی توسعه ذخایر معدنی دانشگاه از طرف روسیه مدیریت خواهد شد.
یکی از مهمترین و حیاتی ترین فلزات برای ایران فلز کروم است. این فلز در فولاد آلیاژی، ساخت ریل راه آهن و موتورهای هواپیما استفاده می شود. علاوه بر این، این عنصر در صنایع نظامی برای تولید تمامی تسلیحات بدون استثنا به کار گرفته می شود. واضح است که در شرایط تحریم، خرید آن از خارج کشور دشوار است.
مهندسان معدن در ایران هنگام استخراج ذخایر خود با مشکلاتی مواجه می شوند زیرا ذخایر زیادی وجود دارد، اما بدنه های معادن خود بسیار نازک هستند و ضخامت آنها از 2-3 متر تا 30-50 سانتی متر متغیر است. علاوه بر این، زمین شناسان همیشه قادر به "پیش بینی" دقیق محل سنگ های قابل استخراج نیستند، بنابراین معدنچیان به طور دوره ای آنها را از دست می دهند.
در روسیه هنوز با این مشکل مواجه نشده اند، ذخایر ما ضخیم تر و غنی تر هستند، اما این معادن در حال پایان بوده و ما نیز مجبور به بهره برداری از ذخایر مشابه خواهیم شد. طرفین توافق کردند که طرف ایرانی وظیفه مطالعات میدانی و پتروگرافی نمونه های سنگ های معدنی «آفیولیت» (مواد اولیه برای تولید فلوآلیاژها) و مشخص کردن ویژگی های اصلی آنها را برعهده گرفته و در سن پترزبورگ، به واسطه آزمایشگاه های دانشگاه معدن، نمونه های زمین شناسی به دست آمده مورد تجزیه و تحلیل ژئوشیمیایی قرار بگیرند.
کریل آنیسیموف عضو این پروژه اظهار کرد: «چنین تجهیزاتی در جمهوری اسلامی نیست. علاوه بر این، بر پایه مطالب بدست آمده از شبیه سازی کامپیوتری متخصصین معدن دانشگاه شیراز ما می توانیم مدل بلوک سه بعدی سنگ های معدنی را آماده کنیم. نتیجه این کار، پاسخ به فرایندهای تشکیل سنگ معدن کرومیت در سنگ های افیولیتی خواهد بود که امکان توسعه قابل اعتماد ذخایر از این نوع را فراهم می کند».
البته باید توجه داشت که شریان اصلی در ایران، نفت و گاز است. پنجاه درصد بودجه کشور از راه فروش نفت و فراورده های نفتی حاصل می شود. آمارهای اوپک گواه آن است که ایران از نظر ذخایر اثبات شده نفت در دنیا رتبه سوم را دارد. ذخایر طلای سیاه ایران در مجموعه بیش از ۲۰ میلیارد تن برآورد می شود و این در حالی است که تنها ۵۰ درصد مناطق ایران تحت مطالعات زمین شناسی قرار گرفته است. ایران همچنین از نظر حجم استخراج گاز طبیعی جایگاه سوم را در دنیا دارد که در حدود 256،7 میلیارد مترمکعب برآورد می شود. در این سرزمین ۱۵۰ میدان نفتی وجود دارد که تنها یکصد میدان در حال بهره برداری هستند.
در فرایند توسعه میادین نفت و گاز، انتقال ناخالصی های مکانیکی به داخل چاه و ذرات جامد در امتداد حفاری صورت می گیرد. پیامدهای "هجوم شن و ماسه" کاهش بهره وری چاه به دلیل نامناسب شدن ویژگی های فیلتراسیون و فرم خازنی مخزن، تشکیل پلاگ های شنی و همچنین فرسایش تجهیزات زیرزمینی و سطحی است.
در حال حاضر تمامی شرکت های نفت و گازی در فدراسیون روسیه میادینی دارند که به دلیل تولید شن و ماسه کار را متوقف کرده اند و سهم این میادین در حال افزایش است. در جمهوری اسلامی ایران تنها در استان فارس حداقل ۱۵ میدان با شرایط مشابه و سخت از نظر بهره برداری وجود دارد.
دیمیتری تانانیخین رئیس دانشکده نفت و و گاز دانشگاه معدن و مدیر پروژه از طرف روسیه چنین توضیح داد: «نتیجه مطالعات مشترک علمی دانشگاه معدن و دانشگاه شیراز در چارچوب پروژه «اثبات علمی و روش شناختی حداکثر فرورفتگی های مجاز در توسعه مخازن نفتی با سطح سیمانی ضعیف» می تواند دلیل علمی تاثیر اساسی فرایندهای شیمیایی و فیزیکی در منطقه مجاور چاه و نرم شدن بدنه سنگ ها باشد که در عمل به شرکت ها این امکان را می دهد که هزینه های بهره برداری را تا ۱۰ به واسطه استفاده از دستگاه های محاسباتی کاهش بدهند که منظور همان پارامترهای ژئومکانیکی و فیزیکی – شیمیایی برای محاسبه فشار شکست سنگ برای هر نقطه از سازند بسته به عوامل کنونی است.
چندین ملاقات جداگانه نیز با رئیس دانشگاه شیراز جهت بحث و تبادل نظر درباره رویکردهای دانشگاه معدن نسبت به بروزرسانی سیستم آموزش عالی علوم فنی برگزار شد. تجربه همکاری های دانشگاه معدن با شرکت های بزرگ برای کارآموزی و کسب تجربه عملی دانشجویان و همچین تربیت کادر آموزشی در دوره دکتری با تمرکز بر توسعه علمی و مهارت های آموزشی و تدریس توجه طرف ایرانی را به خود جلب کرد.
علی حافظی معاون علمی و فناوری دانشگاه شیراز اظهار داشت: «ما مایل هستیم با تجربیات دانشگاه معدن در بخش آموزش دانشجویان دوره دکتری با هدف تربیت مدرس برای دانشگاه شیراز بیشتر آشنا بشویم. علاوه بر این، ما از دانشگاه معدن می خواهیم که امکان برگزاری برنامه آموزشی مجزا تحت عنوان «دانشجوی دکتری شیراز» را برای فارغ التحصیلان ممتاز دوره کارشناسی ارشد و ورود به دوره دکتری دانشگاه معدن بررسی نمایند.
بازدید از « موسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام» که در سال ۲۰۰۸ میلادی تاسیس شده و اکنون پس از Web of Science (WoS) и Scopus سومین پایگاه داده های علمی جهان به شمار می رود، هیات پترزبورگی را تحت تاثیر قرار داد.
این موسسه برخلاف «رینتس» (فهرست استنادی علوم روسیه) و Science (WoS) и Scopus یک سازمان دولتی است که هدف آن جمع آوری، تحلیل و رصد انبوه داده های علمی برای اهداف کاملا مختلف از ارزیابی کار اساتید گرفته تا توزیع بودجه دولتی دانشگاه ها می باشد زیرا مردم این کشور به اطلاعات پایگاه های خارجی اعتماد ندارند.
این موسسه که علیرغم تحریم ها در فعالیت های بین المللی حضور مستمر دارد، در رتبه بندی های جهانی رقیب اصلی QS، Leiden، ARWU، THE نیز به شمار می رود. یکی از کارهای کنونی این موسسه تنظیم سه رتبه بندی برای دانشگاه ها است که شامل دانشگاه های بین المللی، دانشگاه های کشورهای اسلامی و ایران می شود. معیارها عملا مشابه معیارهای QS هستند.
موسسه همچنین نشریات علمی پژوهشگران دول اسلامی که به زبان های انگلیسی، فرانسه، عربی و فارسی منتشر می شوند را در دسترس قرار داده و رتبه دانشمندان و مولفین مطرح را مشخص نموده برای مجلات علمی رتبه تعیین می کند.
فعالیت های موسسه تاثیر چشمگیری بر رشد کیفیت نشریات علمی مولفین کشورهای جهان اسلام گذاشته است. به عنوان مثال، تنها در ده سال گذشته تعداد نشریات نمایه شده در Scopus بر اساس تقسیم بندی کشورها افزایش داشته است: اندونزی ۸ برابر، عربستان سعودی و پاکستان ۴ برابر، مصر ۳ برابر، ترکیه و ایران ۲ برابر.
دکتر احمد فاضل زاده حقیقی مدیر موسسه خاطرنشان ساخت: «همکاری با دانشگاه معدن برای ما اهمیت راهبردی دارد. ضرورت دارد که نتایج علمی بدست آمده در کارگروه مشترک علمی از طریق ISC در اختیار طیف وسیعی از کارشناسان و متخصصین قرار بگیرد. ما همچنین آمادگی همکاری با مجله «زاپیسکی گورناوا اینستیتوتا» (یادداشت های موسسه معدن» و وارد کردن دانشگاه معدن در رتبه بندی هایمان را داریم.»
هیات دانشگاه معدن در جریان این سفر از پزوهشگاه صنعت نفت ایران واقع در شهر تهران، پایتخت کشور نیز بازدید کاری انجام دادند. در ملاقات با نماینده تام الاختیار وزیر علوم، تحقیقات و فناری ایران، به آمادگی برای ارائه حمایت های آموزشی، اطلاعاتی و مالی در چارچوب برنامه دولت از طرح ها و برنامه های مشترک دانشگاه معدن و دانشگاه شیراز اشاره شد که این طرح ها و برنامه ها شامل مطالعات علمی، مدارس تابستانی و زمستانی برای دانشجویان هر دو دانشگاه، دعوت از دانشمندان برتر برای برگزاری برنامه های آموزشی کوتاه مدت و مشارکت در برنامه های علمی می شوند. این موضوع در مقالات بعدی به طور مشروح خواهد آمد.
