هیئت دانشگاه معدن سن پترزبورگ امپراتور کاترین دوم در سفر به جمهوری اسلامی ایران تهران را نیز از قلم نینداخت. به طور قطع هدف از این بازدید، آشنایی با بزرگترین موسسه تحقیقاتی بوده و نه گشت و گذار در تهران. این بند از برنامه به طور جداگانه در «نقشه راه» همکاری های بین دانشگاهی با دانشگاه شیراز ذکر شده بود.
با توجه به سهم بخش نفت و گاز در اقتصاد ایران، دولت به فناوری های نوین مورد استفاده در توسعه ذخایر، به ویژه فناوری ها در جهت بازیافت نفت توجه ویژه ای دارد. همانطور که میدانیم، نقطه بحرانی برای بهره وری ذخایر، میزان استخراج مواد خام زیر هشت درصد است. اگر از این میزان کمتر باشد، فرآیند استفاده از منابع زیرزمینی عاری از سود می شود.
افزایش طول عمر بهره برداری از چاه ها یکی از وظایف پژوهشگاه صنعت نفت ایران است که در سال 1959 تاسیس شده است. این پژوهشگاه یکی از بزرگترین سازمان های این منطقه و پیشگام در توسعه طیف وسیعی از نوآوری ها در زمینه تولید و فرآوری نفت است.
یکی از شرایط الزامی برای کار پژوهشگاه صنعت نفت ایران انجام تحقیقات علمی بنیادی و کاربردی با تجاری سازی بعدی آنها یعنی بکارگیری در تولید صنعتی است. اطمینان از چرخه کامل فناوری،کار بسیار پیچیده ای است، از این رو، این شرکت بیش از 150 متخصص با تحصیلات دکتری را به کار گرفته است.
چالش های پیش روی صنایع نفت و گاز روسیه و ایران تا حد زیادی یکسان است و به همین دلیل زمینه های زیادی برای کار مشترک وجود دارد. اما بهبود سیستم نگهداری فشار مخزن به منظور به حداکثر رساندن ضریب بازیافت نفت، در اولویت است. در حال حاضر، رویکرد اروپاگرایانه مبتنی بر «عدم نیاز به تزریق آب در مراحل اولیه توسعه میدان» در جمهوری اسلامی محبوبیت دارد.
چنین تکنیکی اغلب منجر به کاهش شدید تولید نفت می شود. واقعیت این است که شرکتهای ایرانی، برخلاف شرکتهای غربی، فناوری ایزولهکردن مؤثر فواصل قطع شدن آب را در اختیار ندارند. بنابراین، مطالعه تجربه روسیه برای پیشگیری از بروز چنین مشکلاتی مطمئناً برای طرف دریافت کننده جالب توجه است.
یکی دیگر از محورهای آتی همکاری، استفاده از نرم افزارهای تخصصی برای مدل سازی زمین شناسی و هیدرودینامیکی است. استفاده از آن به ما اجازه می دهد تا کارایی توسعه میدان نفتی را افزایش دهیم و در این زمینه نیز چیزی برای ارائه به شرکای خود داریم.
تا همین اواخر، در روسیه بیشتر از نرم افزارهای ساخت خارج استفاده می شد. اما تحریم ها تقاضا برای تولیدات داخلی را به شدت افزایش داده است و امروزه نرم افزارهای ساخت روسیه از نظر کارایی نسبت به نمونه های مشابه که در جمهوری اسلامی استفاده می شوند، برتری دارند.
در کشور ما موسسات مشابه پژوهشگاه صنعت نفت ایران بر پایه تعداد زیادی از شرکت ها ایجاد شده اند. به عنوان مثال، شرکت نفتی«Rosneft» دارای 12 سازمان از این قبیل است، در همین راستا شرکت RN-BashNIPIneft به تنهایی بیش از 3000 کارمند دارد که بخش قابل توجهی از آنها فارغ التحصیلان دانشگاه معدن هستند و این موضوع اتفاقی نیست. زیرا دانشگاه معدن سن پترزبورگ علاوه بر کارکرد آموزشی، فعالیتهای علمی – تحقیقاتی نیز انجام می دهد. این مجموعه دارای شش مرکز تحقیقاتی است که چشم انداز همکاری با شرکای ایرانی را در ابعاد وسیعتری به تصویر میکشد.
دکتر عظیم کلانتری اصل، رئیس پژوهشگاه صنعت نفت ایران ابراز اطمینان کرد که "این بازدید نقطه آغازی برای همکاری های سودمند دوجانبه به ویژه در زمینه سیستم های نگهداری فشار مخزن، استفاده از نرم افزارهای تخصصی برای مدل سازی زمین شناسی و هیدرودینامیکی، پردازش عمیق هیدروکربن ها و غیره خواهد بود."
دیمیتری تانانیخین، رئیس دانشکده معدن نفت و گاز به پایگاه فورپست گفت: «برای حل مشکلات علمی شناسایی شده، در درجه اول به کادر مجرب و متخصص نیاز داریم. اما شرایط برای فارغ التحصیلان در جمهوری اسلامی به طور قابل توجهی کمتر از روسیه است. بنابراین یکی از زمینههای تعامل میتواند تاسیس گروه «دکتری شیراز» باشد که در چارچوب آن برای هر دانشجوی دوره دکتری دو استاد راهنما از روسیه و ایران تعیین می شود تا کیفیت آموزشی ارتقاء پیدا کند.»
طرفین، امیرحسین خرم آبادی را که در حال انجام کار علمی با موضوع "طراحی سیستم ها و روش های مبارزه با شن و ماسه" است به عنوان دانشجوی دکترا "پایلوت" معرفی کردند. پایان نامه او دو استاد راهنما خواهد داشت. از طرف ایرانی - دکتر محمد زاده، رئیس گروه مهندسی نفت، از طرف روسیه - دیمیتری تانانیخین. نتیجه پروژه باید توسعه راهکارهایی برای شرکت های نفت و گاز با توجیه فناوری بهینه در شرایط خاص زمین شناسی و فیزیکی باشد.
متخصصان روس در طول برنامه علمی خود در شیراز، در یک دوره با موضوع امنیت سایبری صنعتی» به زبان انگلیسی شرکت کردند که در کشور روسیه عمدتاً تحت عنوان امنیت اطلاعات مطرح می شود. مدرس این دوره خانم مهنا هاشمی بود که چنین میگفت:
«این وضعیت برای شما هنوز جدید است. اما ما بیش از 40 سال است که زیر فشار تحریم ها زندگی می کنیم، چندین نسل در این شرایط رشد کرده اند که نمی توانند تصور کنند زندگی بدون فشار خارجی و بدون تدابیر محدودکننده غرب چگونه است. اما این شرایط مزیتهایی نیز دارد: ما به وضوح متوجه می شویم که دشمنمان کیست و از دشمن نامیدنش خجالت نمی کشیم. با این حال، با مشاهده ی شما، می بینیم که شما امید دارید که یک بار دیگر با مخالفان امروزتان رابطه برقرار کنید. بسیاری افراد آنها را دشمن استراتژیک موذی نمی دانند. اما زمان به ما نشان خواهد داد. خدا کند که به قیمت مشکلات جدی تمام نشود...»
در ایران جاسوسی صنعتی بیش از حد جدی گرفته می شود و این امر دلایل عینی دارد. همه اینجا ماجرای حمله به تاسیسات غنی سازی اورانیوم نطنز را به خاطر دارند؛در آن جا تجهیزات صنعتی شرکت زیمنس استفاده می شد و یک جاسوس تحت استخدام سرویس اطلاعات ایالات متحده امریکا و اسرائیل توانست یکی از اولین عملیات های تاریخ را با استفاده از سلاح سایبری «ویروس StuxNet » انجام دهد. ایرانیها نتوانستند این موضوع را پیشبینی و پیشگیری کنند و متخصص هلندی که قبلا در بخش خدمات تجهیزات وارداتی مشغول به کار بود و در جمهوری اسلامی ایران کسب و کار داشته و حتی با یکی از دختران محلی ازدواج کرده بود، توانست این عملیات را انجام بدهد.
در نتیجه، تنها یک فلش مموری با یک ویروس کوچک که وارد یک واحد سیستم کنترل صنعتی شد، توانست چندین سانتریفیوژ غنیسازی اورانیوم را غیرفعال کند و در نتیجه آسیب وسیعی به برنامه هستهای کشور وارد کند. علاوه بر این، چندین ماه طول کشید تا دلایل خرابی تجهیزات را با جزئیات پیدا کنیم، تداخل برنامه مخرب را شناسایی و نحوه رفع آن را پیدا کنیم.
جالب تر این است که در تمام این مدت "شرکای غربی" و طراحان این واقعه با نشان دادن عدم درک مطلق از شرایطی که منجر به چنین شکست جدی شده است، یک نمایش واقعی را به اجرا گذاشتند. اگرچه بررسی ها نشان داد که ساخت سلاح های سایبری نیازمند سال ها آماده سازی و آزمایش و همچنین مشارکت طراحان این قبیل تجهیزات است.
پس از مواجهه با این گونه اقدامات تجاوزکارانه، بازنگری در رویکردهای اساسی برای تضمین امنیت تقریباً اجتناب ناپذیر است. همانطور که همکاران ایرانی در این دوره آموزشی گفتند، "خونسردی و سهل انگاری در جمهوری اسلامی غیرقابل پذیرش است." علاوه بر این، امکان اتصال از راه دور، استفاده از دستگاه های تلفن همراه غیرمجاز، ارسال داده ها از شرکت های مهم استراتژیک به خارج از مجموعه ممنوع شد و همه مقررات به شدت سختگیرانه شدند.
سرگئی سردیوکوف، نماینده رئیس دانشگاه معدن برای ارائه برنامه های ویژه اشاره کرد: «محتوای این دوره می تواند به عنوان مبانی سخنرانی برای دانشجویان ما و همچنین برای کادر آموزشی باشد. به طور کل، مجموعه مواردی که عنوان شد به ما نشان داد که چقدر اهمیت این موضوع برای جامعه ایران و به طور خاص برای دانشگاه شیراز که به آن توجه زیادی می شود، بالاست. این اهمیت در سطح دولتی نیز بیان می شود. بنابراین، در کشور دو برنامه نرم افرازی- کاربردی ملی برای ارتباط در اینترنت ایجاد شده است.
در سالهای اخیر، ایران قوانین نسبتاً سختگیرانهای را با هدف اجرای اقدامات و الزامات مربوط به امنیت سایبری تدوین کرده است که تخلف از آنها مجازات شدیدی به دنبال دارد، اما هدف اصلی، پیش از هر چیز، جلوگیری از شرایط اضطراری است. بدین منظور شهروندان کشور از جمله دانشجویان دانشگاه شیراز موظفند با کلیه قوانین و مقررات کار در فضای دیجیتال آشنا شوند. طرف میزبان انتقال تجربه ایران به روسیه را منتفی نمی داند.
دکترعلی حفیظی معاون پژوهشی دانشگاه شیراز: "انتظار می رود که دانشجویان دانشگاه معدن سن پترزبورگ، به عنوان بخشی از سفر خود به ایران برای شرکت در "مدارس زمستانی" ما، فرصت گذراندن یک دوره یک هفته ای در این زمینه را داشته باشند. علاوه بر این، ما به توافقات اولیه برای ایجاد آزمایشگاهی در دانشگاه شما برای آموزش اصول امنیت سایبری صنعتی دست یافته ایم. در این سایت، متخصصان دانشگاه شما با حمایت همکاران خود از ایران، می توانند کلاس هایی را برگزار کنند و در مورد رویکردهای مدرن برای حل این مشکل صحبت کنند. مهندسان مجرب نیز می توانند در این دوره ها شرکت کنند که باعث افزایش سطح آگاهی متخصصان و دانشجویان نسبت به تهدیدات سایبری می شود."
در برنامه بازدید هیئت دانشگاه معدن، دیدارهای رسمی با نمایندگان دولت جمهوری اسلامی نیز گنجانده شده بود. دکتر وحیدرضا زیدی فرد، معاون مهندسی، تحقیقات و فناوری وزیر نفت، حمایت کامل خود را از اهداف دانشگاه معادن و پژوهشگاه صنعت نفت ایران برای توسعه همکاری های علمی اعلام کرد. از جمله ابتکارات جالب، ایجاد نوعی «هاب» شرکتهای نفت و گاز دو کشور بر پایه دانشگاه معدن است که در چارچوب آن میتوان قراردادهای سودمندی را منعقد کرد.
مذاکرات با جناب آقای دکتر ناصر فرخی، معاون مرکز تحقیقات و همکاری های علمی بین المللی (CISSC) وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ایران، بسیار ویژه بود. وی به طور خاص آمادگی خود را برای «حمایت روششناختی، اطلاعاتی و مالی از رویدادهای مشترک دانشگاههای معدن و شیراز» در چارچوب برنامه دولتی اعلام کرد. تحقیقات علمی - «آزمایشی» است که توسط گروههای تحقیقاتی دوجانبه انجام میشود، تبادل دانشجو از طریق شرکت در برنامههای آموزشی کوتاهمدت و سازماندهی مجامع علمی در اولویت است.
تمام توافقات به دست آمده در موافقتنامه همکاری بین وزارت و دانشگاه معدن که در حال حاضر در حال کار و آماده سازی برای امضاست منعکس خواهد شد.
مارات روداکف، مدیر موسسه برنامه های آموزشی هدفمند دانشگاه سن پترزبورگ تاکید کرد: «برای ما و همکاران ایرانیمان روشن است که باید تعاملی عینی و عملی در طیف وسیعی از حوزههای علمی و آموزشی برقرار کنیم. امیدوارم در آینده نزدیک در سفر بعدی نمایندگان ایران به دانشگاه معدن این توافقنامه امضا شود.»
گام های عملی برای توسعه همکاری با جمهوری اسلامی که توسط دانشگاه معدن برداشته شده است، بازتاب چشمگیری در جامعه ایران خواهد داشت. به این ترتیب، به همت دکتر محمدرضا حسنی آهنگر، رئیس دانشگاه امام حسین تهران، سخنرانی آنلاین استاد ولادیمیر لیتویننکو با موضوع «رویکردهای تغییر آموزش عالی مهندسی» برگزار شد و بیش از 500 نفر از دانشمندان و متخصصان مؤسسات آموزش عالی فنی ایران در این برنامه حضور داشتند.
رئیس دانشگاه معدن سن پترزبورگ سخنرانی خود را به این ترتیب آغاز کرد: «روسیه و ایران امروز به وضوح مقیاس تغییرات در حال وقوع در عرصه ژئوپلیتیک را درک می کنند. هدف مشترک ما این است که به تمام جهان نشان دهیم اساس پیشرفت هر کشوری، از کوچک تا بزرگ، حاکمیت است؛ به ویژه، حق مدیریت مستقل مواد خام خود و همچنین به صلاحدید خود، تصمیم گیری در مورد اینکه با کدام کشورها روابط دوستانه و سودمند دوجانبه برقرار کنند. بدیهی است که اقدامات امروز ایران و روسیه با اقدامات سایر کشورها تفاوت چشمگیری دارد. تاکید بر ضرورت توسعه حاکمیتی اساس ایدئولوژی است که ما را به هم نزدیک می کند.»
ولادیمیر لیتویننکو در طول سخنرانی و پاسخ به سؤالات که حدود سه ساعت به طول انجامید، تأکید کرد که "استراتژی دولتی در زمینه آموزش عالی باید بر اساس دسترسی به آن برای همه اعضای جامعه باشد." و محیط آکادمیک که مبتنی بر اصول رقابت است، نه تنها باید در جهت رشد حرفه ای جوانان، بلکه برای تربیت اخلاقی آنها نیز باشد.
گام های عملی دانشگاه معدن به عنوان بخشی از "پروژه آزمایشی" بهبود فرایند آموزش پرسنل برای اقتصاد روسیه، مورد توجه ویژه حضار قرار گرفت. دانشگاههای ایران، به گفته مدیرانشان، قصد دارند علاوه بر مطالعه این تجربه، رویکردهای دانشگاه معدن را در تدوین برنامههای درسی آموزش عالی پایه و برنامههای تحصیلات تکمیلی معرفی کنند. این کار فصلی جداگانه در همکاری های فیمابین روسیه و ایران خواهد بود.
