پروژه علمی «امید – هوش پویا» که از سوی دانشگاه معدن سنپترزبورگ امپراتریس کاترین دوم با همکاری دانشگاه شیراز اجرا میشود، وارد دومین سال فعالیت خود شد. به همین مناسبت، هیئتی بلندپایه از دانشگاه شیراز به سنپترزبورگ سفر کرد تا همراه با همتایان روس خود، ضمن بررسی روند همکاریها، برنامهها و مسیرهای توسعه این پروژه در آینده را تعیین کند.
در حال حاضر، همکاریهای علمی و آموزشی دانشگاه معدن سنپترزبورگ با جمهوری اسلامی ایران به نمونهای شاخص از تعاملات مؤثر بینالمللی تبدیل شده است؛ همکاریهایی که از یک سو بر تربیت و پرورش نسل آینده پژوهشگران و دانشمندان، از جمله پژوهشگران در بالاترین سطوح علمی متمرکز است و از سوی دیگر، توسعه راهکارها و فناوریهای نوین برای بخش معدن و صنایع وابسته به منابع زیرزمینی را دنبال میکند.
در میان شرکای ایرانی دانشگاه معدن سنپترزبورگ، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری جمهوری اسلامی ایران، مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC)، پژوهشگاه صنعت نفت و همچنین سه دانشگاه ایرانی قرار دارند.
در هر یک از این همکاریها، دستاوردهای مشخص و مستقلی حاصل شده است. بهعنوان نمونه، همکاری با مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC) طی دو سال گذشته زمینه انتشار حدود ۱۰۰ مقاله از پژوهشگران دانشگاه معدن سنپترزبورگ را در نشریات علمی معتبر ایران در چارکهای Q1 و Q2 فراهم کرده است.
در ادامه این همکاریها، ایجاد «مرکز روسی–ایرانی مطالعات علمسنجی» در دانشگاه معدن سنپترزبورگ در دستور کار قرار دارد. یکی از محورهای فعالیت این مرکز، ایجاد و توسعه شبکهای اعتبارسنجیشده از متخصصان و صاحبنظران علمی در حوزههای راهبردی و صنایع دارای اهمیت حیاتی خواهد بود.
این تجربه، توجه گسترده جامعه علمی و دانشگاهی روسیه و همچنین نمایندگان نهادهای دولتی و بخش کسبوکار را به خود جلب کرده است. برای نمونه، در جریان پنجمین کنگره دانشمندان جوان که در مرکز آموزشی «سیریوس» در شهر سوچی برگزار شد، پس از سخنرانی مارات روداکوف، معاون اول رئیس دانشگاه معدن سنپترزبورگ درباره همکاریهای علمی با ایران، شرکتکنندگان پرسشهای متعددی را درباره نحوه سازماندهی و توسعه همکاری با پژوهشگران جمهوری اسلامی ایران مطرح کردند.
در میان شرکای ایرانی، نزدیکترین و گستردهترین همکاری دانشگاه معدن سنپترزبورگ با دانشگاه شیراز شکل گرفته است؛ دانشگاهی که بر اساس رتبهبندیهای جهانی، در میان سه دانشگاه برتر ایران قرار دارد و دارای ۱۹ دانشکده، ۷۶ گروه آموزشی و ۴۳۰ رشته و گرایش تحصیلی است.
امروز، دامنه همکاری میان دو دانشگاه حوزههای متنوعی را در بر میگیرد؛ از دورههای آموزشی و کارآموزی دانشجویان، مدارس تابستانی و برنامههای آشنایی با فرهنگ و تاریخ دو کشور گرفته تا انتشار مقالات علمی مشترک و برگزاری سمینارهای علمی. با این حال، مهمترین محور این همکاری، اجرای پروژه علمی مشترک «امید – هوش پویا» است.
در حال حاضر، ۹۱ پژوهشگر در این پروژه مشارکت دارند که از این تعداد، ۶۲ نفر از طرف روسیه هستند. در چارچوب پروژه، ۱۳ گروه علمی و پژوهشی تشکیل شده که هدایت آنها بر عهده پژوهشگران جوان و مستعد زیر ۳۸ سال است.
محورهای علمی این گروهها شامل موضوعاتی است که از اهمیت ویژهای برای صنایع نفت، گاز و منابع طبیعی برخوردارند؛ از جمله افزایش ضریب بازیافت نفت و کاهش ردپای کربنی تولید نفت، توسعه فناوری تولید کک از خوراکهای نفتی و زغالسنگی، و استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر در تأسیسات و شرکتهای تولید نفت.
بهرام همتینژاد، معاون پژوهش و فناوری دانشگاه شیراز، در تشریح دستاوردها و چشمانداز این همکاری گفت:
«دو سال گذشته نشان داد که توافقنامه امضاشده میان دانشگاههای ما صرفاً یک سند رسمی و اعلام نیت برای همکاری روی کاغذ باقی نمانده است. در این مدت، فعالیتهای علمی و پژوهشی فشردهای انجام شده و انتظار داریم در آیندهای بسیار نزدیک، نتایج تحقیقات مشترک وارد مرحله کاربرد و پیادهسازی صنعتی شود.
در میان این دستاوردها، فناوری تولید کک سوزنی از خوراک نفتی بیش از سایر طرحها به مرحله کاربرد صنعتی نزدیک شده است. مایلم تأکید کنم که این نخستین بار است که ما چنین پروژه علمیای را با یک دانشگاه خارجی اجرا میکنیم و در دنیای علم، دو سال مدتزمان بسیار کوتاهی محسوب میشود.
برنامههای گستردهای برای آینده داریم؛ از افزایش تعداد پژوهشگران و مشارکتکنندگان پروژه گرفته تا تعریف و اضافهکردن محورهای علمی و پژوهشی جدید؛ اقداماتی که هدف نهایی آنها کمک به توسعه و پیشرفت اقتصاد دو کشور است.»
پروفسور بهرام همتینژاد بر اساس رتبهبندی Web of Science در زمره یک درصد پژوهشگران پراستناد جهان قرار دارد. با وجود آنکه برنامه کاری وی برای یک سال آینده از پیش تنظیم شده است، او برای بررسی و جمعبندی نتایج دو سال فعالیت مشترک به سنپترزبورگ سفر کرد؛ چراکه به گفته وی، «این همکاری دوجانبه برای ایران و بهویژه برای شیراز از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.»
پروفسور همتینژاد درباره تجربه این همکاری گفت:
«پیش از آغاز پروژه «امید – هوش پویا»، دانشجویان، اعضای هیئت علمی و مدیران دانشگاه ما شناختی از نظام آموزش عالی روسیه، دانشگاههای این کشور و ظرفیتهای دانشگاه معدن سنپترزبورگ نداشتند. به همین دلیل، در مرحله نخست، شناخت متقابل حتی از خود فعالیتهای علمی نیز اهمیت بیشتری داشت.
این نخستین سفر من به سنپترزبورگ است. دانشگاه شما تأثیر بسیار مثبتی بر من گذاشت، اما برخی موارد واقعاً شگفتانگیز بود. برای نمونه، شرایط زندگی دانشجویان در خوابگاههای دانشگاه؛ من مشابه چنین امکانات و شرایطی را در هیچ نقطه دیگری از جهان ندیدهام.
دومین نکته، توجه ویژهای است که به آموزش عملی دانشجویان میشود؛ از فعالیت در آزمایشگاهها گرفته تا دورههای کارآموزی آموزشی و صنعتی.
سومین موضوعی که توجه مرا جلب کرد، نظام توسعه شایستگیها و مهارتهای حرفهای تکمیلی بود. دانشجویان بهصورت اختیاری مهارتها و حرفههای عملی مختلفی را فرا میگیرند، با فناوریهای دیجیتال آشنا میشوند، تجربه کار در حوزه جواهرسازی به دست میآورند و حتی میتوانند خود را در نقش یک آهنگر محک بزنند!
این تلاش برای ایجاد نگرش فنی گسترده و چندجانبه در نسل جوان مهندسان و متخصصان، واقعاً شایسته احترام است.»
بدون تردید، هر یک از طرفین در کنار اهداف مشترک، اهداف و اولویتهای راهبردی خود را نیز در چارچوب این همکاری دنبال میکند. یکی از مأموریتهای کلیدی دانشگاه معدن سنپترزبورگ در پروژه «امید – هوش پویا»، توسعه روشها و سازوکارهای نوین همکاری علمی و پژوهشی و همچنین حمایت از پژوهشگران در مسیر آمادهسازی رسالههای علمی برای اخذ بالاترین درجات دانشگاهی، از جمله درجه دکترای علوم (Doctor of Sciences) است.
دانشگاه معدن سنپترزبورگ در مسیر تحقق این اهداف تاکنون پیشرفت قابل توجهی داشته و توانسته است گامهای مؤثری در توسعه مدلهای جدید همکاری پژوهشی و حمایت از ارتقای علمی پژوهشگران بردارد
اولگ کازانین، رئیس پروژه ایران و رئیس دانشکده معدن دانشگاه معدن سنپترزبورگ، در جمعبندی نتایج میاندورهای این پروژه گفت:
«در سال ۲۰۲۵، تعداد ۲۲ مقاله در نشریات نمایهشده در پایگاه Scopus منتشر شد که از این تعداد، ۱۱ مقاله با مشارکت پژوهشگران دانشگاه شیراز در ایران به نگارش درآمده است. این رقم در سال ۲۰۲۴ تنها ۸ مقاله بود؛ تفاوت، بهخوبی گویای روند رو به رشد فعالیتهای علمی مشترک است.
طی ۱۲ ماه گذشته، ۷ گواهی ثبت اختراع و همچنین یک گواهی ثبت نرمافزار رایانهای دریافت شده است. علاوه بر این، ۱۰ مقاله دیگر و یک درخواست ثبت اختراع نیز در مراحل پیشرو قرار دارند.
تعداد ارائههای علمی اعضای گروههای پژوهشی مشترک در کنفرانسها و مجامع علمی در بالاترین سطوح نیز به اندازهای قابل توجه بوده که عملاً نیازی به شمارش آنها نیست.
در سالی که رو به پایان است، دیمیتری تانانیخین، مسئول یکی از محورهای علمی پروژه، با موفقیت از رساله دکترای علوم (Doctor of Sciences) خود دفاع کرد. همچنین برای سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷، دفاع از رساله ۷ پژوهشگر برای دریافت درجه دکترای علوم و ۱۳ پژوهشگر برای دریافت درجه کاندیدای علوم برنامهریزی شده است.»
این آمار، بخشی از نتایج میاندورهای پروژه را نشان میدهد و بیانگر رشد محسوس خروجیهای علمی، ثبت دستاوردهای فناورانه و تربیت پژوهشگران در سطوح عالی علمی در چارچوب همکاری مشترک است.
با وجود آنکه در سال ۲۰۲۵ شرایط سیاسی دشواری در ایران حاکم بود و در نتیجه بخشی از سفرها و دیدارهای برنامهریزیشده ناگزیر به تعویق افتاد، پژوهشگران دو کشور فعالیتهای علمی خود را بهصورت برخط و از راه دور با جدیت ادامه دادند.
محمدحسین شیخی، معاون بینالملل دانشگاه شیراز، با اشاره به ظرفیتهای موجود برای گسترش همکاریها گفت:
«ظرفیت بسیار بالایی برای توسعه تحقیقات مشترک میان دو دانشگاه وجود دارد. حوزههایی هستند که با وجود برخورداری از تجربه و توانمندیهای قابل توجه، هنوز همکاری مشترکی در آنها آغاز نکردهایم؛ از جمله مکانیک، الکترونیک و پتروشیمی.
در دانشگاه شیراز، استادان و پژوهشگران برجستهای در حوزه شیمی فعالیت میکنند که تحقیقات آنان در سطح بینالمللی شناخته شده است. این پژوهشگران آمادگی دارند همراه با همکاران روس خود، محورهای علمی جدیدی را توسعه دهند و گروههای پژوهشی مشترک تشکیل دهند تا با بهرهگیری از زیرساختهای آزمایشگاهی و اطلاعاتی ایران و روسیه، مطالعات میدانی، آزمایشگاهی و عددی را بهصورت مشترک انجام دهند.
زمینههای جذاب و متعددی برای این همکاری وجود دارد که یکی از موضوعات بسیار актуال و حائز اهمیت در میان آنها، نانومواد کربنی است.»
برنامههای سال ۲۰۲۶ شامل توسعه تحقیقات در محورهای موجود و تعریف موضوعات علمی جدید، تهیه و انتشار مقالات مشترک، ارائه و ارزیابی نتایج تحقیقات در کنفرانسها و مجامع علمی سطح بالا و همچنین حرکت بهسوی کاربردیسازی و پیادهسازی دستاوردهای پژوهشی خواهد بود.
علاوه بر ادامه پروژه «امید – هوش پویا»، همکاریهای دو دانشگاه در سایر حوزهها نیز دنبال خواهد شد که از جمله آنها میتوان به برگزاری برنامههای آموزشی کوتاهمدت در قالب مدارس تابستانی و زمستانی اشاره کرد.
این همکاریها با حمایت و مشارکت مرکز صلاحیتهای آموزش مهندسی معدن تحت نظارت یونسکو سازماندهی و اجرا میشود.
