روز دوشنبه، ۲۰ اکتبر، در دانشگاه معدن سنپترزبورگ، نشستی با هدف بررسی روند اجرای پروژه علمی مشترک با دانشگاه شیراز (جمهوری اسلامی ایران) با عنوان «امید – هوش پویا» برگزار شد. در حال حاضر، ۸۸ پژوهشگر در این پروژه مشارکت دارند که از این میان ۶۳ نفر از طرف روسیه هستند. همچنین ۱۳ گروه پژوهشی تحت هدایت پژوهشگران جوان و آیندهدار (تا سن ۳۸ سال) تشکیل شده است.
در سال ۲۰۲۴، در نتیجه این همکاریهای علمی مشترک، ۸ مقاله علمی در مجلات علمی با چارک اول و دوم بر اساس نظامهای بینالمللی رتبهبندی منتشر شده است.
در سال جاری، این پروژه نهتنها آمادگی افزایش تعداد مشارکتکنندگان را دارد، بلکه به سمت گسترش حوزههای جدید پژوهشی نیز حرکت میکند. دانشگاه معدن سنپترزبورگ از ظرفیت قابلتوجهی از داوطلبان بالقوه دوره دکتری با تسلط مناسب به زبان انگلیسی برخوردار است که میتوانند در همکاری با پژوهشگران ایرانی، هدایت گروههای تحقیقاتی را بر عهده بگیرند.
به گفته حامد جعفرپور، هماهنگکننده تعاملات با جمهوری اسلامی ایران در دانشگاه معدن سنپترزبورگ، چندین دانشگاه از تهران و نیز استانهای شمالی و جنوبی ایران تمایل خود را برای پیوستن به این پروژه اعلام کردهاند.
رئیس دانشگاه معدن سنپترزبورگ، پروفسور ولادیمیر لیتویننکو، اعلام کرد که تجربه موفق اجرای پروژه «امید – هوش پویا» این امکان را فراهم میسازد تا چین نیز به این طرح بپیوندد. همچنین احتمال مشارکت دانشگاههای ژاپن که از نظر تخصصی به دانشگاه معدن سنپترزبورگ نزدیک هستند، وجود دارد و در این زمینه تماسهای لازم از پیش برقرار شده است.
رئیس دانشگاه در ادامه، هدف اصلی این پروژه را که در عنوان آن نیز بازتاب یافته است، به حاضران یادآور شد. بر اساس نظریه روانشناس برجسته ریموند کتل، هوش پویا بهمنزله محرکی برای شکلگیری و انباشت هوش متبلور عمل میکند. توان هوش پویا با افزایش سن کاهش مییابد؛ ازاینرو، بلورینسازی بهموقع دانش و تجربه اهمیت اساسی دارد تا بتوان آنها را با بیشترین اثربخشی در فعالیتهای علمی به کار گرفت.
پروژه «امید – هوش پویا» این فرصت را در اختیار پژوهشگران جوان قرار میدهد تا بهرهورترین دوره زندگی علمی خود را صرف شکلدهی به یک مسیر پژوهشی بلندمدت مستقل کرده و هسته یک گروه تحقیقاتی را پیرامون خود ایجاد کنند.
رئیس دانشگاه در این باره تأکید کرد:
«مهمترین اصل این است که مسیرهای علمیِ فردگرایانه شکل نگیرد و از خودمحوری پرهیز شود؛ چرا که علم ذاتاً یک فعالیت جمعی است. تمامی کارکنان مراکز علمی، حتی تا سطح کارشناسان آزمایشگاه، باید برای دانشجویان به راهنمایانی دغدغهمند و الهامبخش تبدیل شوند. اگر دانشجویی به ابتکار خود وارد یک آزمایشگاه شد، لازم است به تمامی پرسشهای او پاسخ داده شود، راهنمایی و حمایت لازم ارائه گردد و انگیزه او برای فعالیت علمی تقویت شود؛ در غیر این صورت، این ورود میتواند نخستین و در عین حال آخرین گام او در مسیر علم باشد.»به گفته ولادیمیر لیتویننکو، همکاری با مؤسسه پایش و استناد علوم و فناوری جهان اسلام (ISC) چشماندازهای گستردهای را پیش روی پژوهشگران جوان میگشاید. کارکرد این مؤسسه مشابه پایگاههای علمسنجی Scopus و Web of Science است، اما برخلاف آنها، ISC از هویتهای علمی ملی حمایت میکند؛ امری که این امکان را فراهم میسازد تا پژوهشگران کشورهای غیرانگلیسیزبان بتوانند نتایج تحقیقات خود را در سطحی گسترده و بینالمللی ارائه کنند.
دانشگاه شیراز و دانشگاه معدن سنپترزبورگ از ظرفیتهای قابلتوجهی برای حمایت متقابل در حوزه زیرساختها و تجهیزات آزمایشگاهی برخوردارند. دستور کار مشترک پژوهشی این همکاری عمدتاً بر حوزه نفت و گاز متمرکز است، با این حال به بخشهای بالادستی محدود نمیشود و زمینههای پالایش نفت و پتروشیمی نیز از جمله حوزههای مهم و دارای اولویت در این تعامل علمی به شمار میروند.
در چارچوب پروژه مشترک روسیه–ایران و در حوزه موضوعی «توجیه علمی سامانه پیشبینی و کنترل پدیده تولید ماسه در توسعه میادین نفتی»، تاکنون دو دفاع علمی با موفقیت انجام شده است.
دیمیتری تانانیخین، معاون دانشگاه در اجرای پروژه پایلوت «بهبود نظام آموزش عالی»، در رساله دکتری خود یک مدل ریاضی نوآورانه برای پیشبینی پدیده ماسهدهی در فرآیند توسعه میادین نفتی با مخازن ترریژنی با سیمانشدگی ضعیف ارائه کرده است.
در مقابل، همکار ایرانی وی، محمدزاده شیرازی، با تکیه بر مطالعه یک میدان مشخص در جنوبغربی ایران، به انتخاب و بهینهسازی فیلترهای مناسب برای جلوگیری از خروج ماسه و سایر ناخالصیهای مکانیکی از چاهها پرداخته است
در چارچوب محور پژوهشی «تعیین پارامترهای انرژی و ترمودینامیکی رژیم تزریق دیاکسید کربن به ساختارهای مخزنی میادین نفتی با هدف افزایش ضریب بازیافت نفت و کاهش ردپای کربنی تولید نفت»، تحقیقات از سوی طرف روسی با استفاده از تجهیزات مرکز علمی «آرکتیکا» در دانشگاه معدن سنپترزبورگ انجام میشود.
در شهر شیراز، به گفته والنتین مورِنوف، مدیر این محور پژوهشی، آزمایشگاهی توانمند وجود دارد که در همکاری مشترک با آن، بهینهترین ترکیب تزریقی برای ورود به مخازن با هدف افزایش بازیافت نفت مورد بررسی و ارزیابی قرار میگیرد.
در نتیجه این تحقیقات مشترک، تاکنون سه مقاله علمی در مجلات چارک اول و دوم نظامهای بینالمللی رتبهبندی منتشر شده است.
گروه پژوهشی به سرپرستی ویاچسلاو رودکو، مدیر اجرایی مرکز علمی «مسائل فرآوری منابع معدنی و تکنوژنیک»، بهطور موفقیتآمیز در حال بهبود و توسعه فناوری تولید کک سوزنی از خوراکهای نفتی است.
پژوهشها در این حوزه از دهه ۱۹۷۰ میلادی آغاز شدهاند، با این حال تا امروز چالشهای علمی حلنشده متعددی همچنان باقی مانده است که سازماندهی تولید اقتصادی و مقرونبهصرفه این محصول راهبردی را با دشواری مواجه میسازد.
دانشمندان دانشگاه معدن سنپترزبورگ با حمایت دانشگاه شیراز، روششناسی جامعی برای تحلیل خوراک اولیه تدوین کردهاند و بر مبنای آن، مدل مالی–اقتصادی تولید کک سوزنی را توسعه دادهاند که قابلیت پیشبینی بازده و کیفیت محصول نهایی را داراست. این مدل در حال حاضر در یکی از واحدهای صنعتی استان روستوف مورد آزمون و اعتبارسنجی عملی قرار گرفته است. در چارچوب این تحقیقات، چهار مقاله علمی در مجلات چارک اول منتشر شده و چهار درخواست ثبت اختراع نیز به ثبت رسیده است.
علاوه بر پروژههای مرتبط با افزایش بهرهوری استخراج و فرآوری نفت، تیمهای پژوهشی مشترک روسیه–ایران دستاوردهای قابلتوجهی در حوزه انرژی نیز کسب کردهاند. از جمله این دستاوردها میتوان به بهکارگیری منابع انرژی تجدیدپذیر در سامانههای مستقل تأمین برق در واحدهای نفتی و نیز بهینهسازی سیستمهای تأمین انرژی الکتریکی در بنگاههای صنعتی اشاره کرد.
یادآوری میشود که دانشگاه شیراز بر اساس رتبهبندیهای معتبر جهانی در میان سه دانشگاه برتر ایران قرار دارد. این دانشگاه دارای ۱۹ دانشکده، ۷۶ گروه آموزشی و ۴۳۰ رشته تحصیلی است که طیف گستردهای از حوزهها، از علوم انسانی و پزشکی تا فیزیک هستهای و نانوفناوری را در بر میگیرد. در این میان، حوزههای نفت و گاز و مهندسی معدن از جایگاه و اهمیت ویژهای برخوردارند.
این مطلب با همکاری «مرکز بینالمللی شایستگیها در آموزش مهندسی معدن» تحت حمایت یونسکو تهیه شده است.